Danh lam thắng cảnh và Khảo cổ Quần thể Tam Chúc, phường Tam Chúc, tỉnh Ninh Bình

Đến nay, đã xác định trên 30 địa điểm khảo cổ học, bước đầu được nghiên cứu, làm rõ tiến trình cư trú lâu dài của con người tiền - sơ sử.

- Đình Tam Chúc: nằm ở vị trí trung tâm của làng cổ Tam Chúc, phía trước là không gian thoáng đãng hướng về hồ và núi, phía sau tựa lưng vào dãy núi đá vôi.

Đình thờ nhiều nhân vật lịch sử, truyền thuyết tiêu biểu: Đinh Tiên Hoàng và Hoàng hậu Dương Thị Nguyệt - Kiều Quốc Hoàng hậu, Cao Sơn Hộ quốc Thượng đẳng thần - vị thần núi có công giúp các vua Hùng đánh giặc, và Đại Càn Quốc Gia Nam Hải Thượng đẳng thần - vị thần biển linh ứng, từng được các triều Trần, Lê phong sắc, gắn với các cuộc chinh phạt và bảo vệ bờ cõi quốc gia.

Đình có bố cục mặt bằng chữ “Đinh”, gồm 2 toà: Tiền đường 3 gian 2 chái, Hậu cung 3 gian. Nổi bật là tòa tiền đường 4 mái cong xòe rộng. Bộ khung bằng gỗ lim chắc khoẻ, trên các cấu kiện của kiến trúc được chạm khắc công phu các đề tài, hoa văn mô típ đặc sắc. Hệ thống sắc phong từ thời Lê đến thời Nguyễn hiện còn lưu giữ tại đình là những di vật có giá trị lịch sử - pháp lý đặc biệt, phản ánh sự liên tục của tín ngưỡng và sự bảo trợ của nhà nước phong kiến đối với di tích.

Không chỉ là trung tâm tín ngưỡng, đình còn là không gian sinh hoạt chính trị - xã hội quan trọng trong các thời kỳ kháng chiến. Trong kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, đình từng là nơi đặt kho quân nhu, địa điểm hội họp của các cơ quan cách mạng, đồng thời cũng hứng chịu sự tàn phá khốc liệt của bom đạn chiến tranh.

Đình Tam Chúc là một trong ba địa điểm trung tâm của Lễ hội làng Tam Chúc, diễn ra từ ngày 9 đến 11 tháng 11 Âm lịch hằng năm. Các nghi thức tế lễ, rước nước, mộc dục, chồng kiệu và cuộc thi dâng mâm lễ giữa các giáp thể hiện rõ tính cộng đồng, tinh thần cố kết và sự tự quản trong đời sống văn hóa truyền thống của cư dân địa phương.

- Chùa Tam Chúc cổ (còn gọi là chùa Ba Sao cổ) nằm trong lòng quần thể núi đá vôi, gần hồ Tam Chúc.

Tại khu vực chùa Tam Chúc cổ và vùng phụ cận, các cuộc điều tra khảo cổ đã phát hiện nhiều nền móng, vật liệu kiến trúc, gạch ngói, đồ thờ có niên đại từ thời Trần đến thời Nguyễn. Những di vật này góp phần chứng minh vai trò của Tam Chúc như một mắt xích quan trọng trong mạng lưới các trung tâm Phật giáo lớn ở Bắc Bộ, gắn với Tràng An - Bái Đính - Bát Cảnh Sơn - chùa Hương.

Lễ hội chùa Tam Chúc (Lễ hội Xuân Tam Chúc) diễn ra vào ngày 12 tháng Giêng Âm lịch. Các nghi thức như thỉnh chuông, rước chuông bình an, rước nước từ hồ Tam Chúc lên chùa Ngọc mang đậm dấu ấn tín ngưỡng nông nghiệp cầu mưa thuận gió hòa. Lễ hội không chỉ là sinh hoạt tôn giáo mà còn là không gian trải nghiệm văn hóa dân gian với các trò chơi, làn điệu chèo, trống quân và ẩm thực truyền thống.

- Đền Mẫu tọa lạc trên một trong sáu ngọn núi nhỏ thuộc hệ thống Lục Nhạc giữa lòng hồ Tam Chúc. Đây là nơi thờ Tam Tòa Thánh Mẫu, ngoài ra, đền còn thờ Ngọc Nương công chúa - con gái vua Đinh Tiên Hoàng

Đền nằm trong hang đá, các đồ thờ tự, sắc phong và truyền thuyết liên quan là những di vật - di sản văn hóa phi vật thể quan trọng, phản ánh quá trình bản địa hóa tín ngưỡng và sự tiếp nối liên tục qua nhiều thế kỷ.

- Đền Giếng nằm tại thôn Cốc, phường Ba Sao, là nơi thờ Đại Càn Quốc Gia Nam Hải cùng Nga Hoàng phu nhân và Nữ Anh phu nhân. Di tích gắn với hệ thống sắc phong phong phú từ thời Nguyễn, cho thấy sự tôn kính đặc biệt của triều đình đối với các vị thần được nhân dân địa phương phụng thờ.

Đền Giếng đồng thời là một điểm quan trọng trong không gian lễ hội làng Tam Chúc, nơi diễn ra các nghi lễ rước, tế và sinh hoạt tín ngưỡng dân gian, góp phần duy trì bản sắc văn hóa cộng đồng.

- Hồ Tam Chúc - Lục Nhạc và các di tích khảo cổ tạo nên một cảnh quan sơn thủy hữu tình, mang giá trị thẩm mỹ và sinh thái nổi bật. Đây không chỉ là không gian linh thiêng gắn với truyền thuyết “Tiền Lục Nhạc - Hậu Thất Tinh” mà còn là nơi lưu giữ nhiều địa điểm khảo cổ quan trọng như Hang Đội 4, các mái đá và di tích ngoài trời thuộc văn hóa Hòa Bình, Đa Bút, Đông Sơn.

Các di vật khảo cổ như công cụ đá, xương động vật, mộ táng cổ… chứng minh Tam Chúc là một trong những vùng cư trú sớm của con người, có niên đại từ hàng chục nghìn năm trước, góp phần khẳng định giá trị nổi bật toàn cầu của quần thể danh thắng này.

Dãy núi Ba Sao thuộc sơn mạch đá vôi lớn kéo dài từ Hoàng Liên Sơn xuống đồng bằng Bắc Bộ, hình thành cách đây khoảng 235 triệu năm. Khu vực này gồm chuỗi 99 ngọn núi, trong đó nổi bật là nhóm núi Thất Tinh. Địa thế nơi đây được đánh giá là phong thủy đắc địa, vừa thuận lợi phòng thủ, vừa thích hợp cho cư trú và xây dựng các công trình tâm linh.

Dãy núi có diện tích hàng nghìn hecta, địa hình thấp dần từ Tây sang Đông, xen kẽ các thung lũng, khe suối, hang động và giếng cacxtơ. Nhiều hang động như Hang Dơi, Hang Đội 4, Hang Tổ 8, Hang Lôgi… đã phát hiện di vật khảo cổ quan trọng. Khu vực này cũng có hệ sinh thái phong phú với trên 100 loài động vật, trong đó nhiều loài quý hiếm được ghi nhận trong Sách đỏ.

Núi Thất Tinh là dãy 7 ngọn núi gắn liền với truyền thuyết “Tiền Lục Nhạc - Hậu Thất Tinh”. Theo dân gian, bảy ngọn núi từng phát ra ánh sáng như bảy vì sao, tạo nên sự linh thiêng đặc biệt. Sau biến cố lịch sử - huyền thoại, chỉ còn lại ba ngôi sao, từ đó hình thành tên gọi Ba Sao.

Thung Vạc nằm dưới chân núi Thất Tinh, là thung lũng rộng hàng trăm hecta, được bao bọc bởi các dãy núi cao và vách đá dựng đứng. Trung tâm thung có hồ nước ngọt lớn, khí hậu mát mẻ quanh năm, cây cối xanh tốt. Đây là môi trường sinh thái thuận lợi cho nhiều loài chim thú quý hiếm đến sinh sống và di cư.

Núi Cổ Sao là ngọn núi cao nhất dãy Ba Sao, có hình tháp với vách đá dựng đứng và mây mù bao phủ quanh năm, tạo nên vẻ linh thiêng huyền bí. Theo truyền thuyết, thiền sư Nguyễn Minh Không từng hành đạo, hái thuốc và tu hành tại đây, lập am nhỏ trên đỉnh núi. Sau này, Phật hoàng Trần Nhân Tông cũng từng ghé thăm và cho tu sửa am thờ.

Hang Dơi có dạng hình vòm, cửa rộng, ánh sáng chiếu sâu vào lòng hang. Hang có diện tích khoảng 120m², cấu tạo dạng hình ống và gần như đã kết thúc quá trình cacxtơ. Thực vật quanh hang chủ yếu là cây thân gỗ nhỏ và cây leo. Đây là hang động có giá trị nghiên cứu về địa chất và cảnh quan.

Giếng Cacxtơ nằm trên sườn núi Cổ Sao, ở độ cao khoảng 240m so với mực nước biển. Giếng có dạng hình chữ nhật, diện tích 350-400m², với các vách đá dựng đứng cao từ 15 - 35m. Lòng giếng có nhiều khối đá vôi, thực vật và hai hang nhỏ chứa nhũ đá.

Hang Đội 4 là di tích khảo cổ tiêu biểu nhất tại Tam Chúc. Hang có diện tích khoảng 80m², nền hang chia thành hai cấp, trong đó nền thấp là khu vực cư trú chính của cư dân Tiền sử. Tại đây phát hiện nhiều lớp trầm tích văn hóa dày trên 3m với 13 lớp văn hóa phân biệt rõ rệt.

Khai quật năm 2023 cho thấy Hang Đội 4 là di chỉ cư trú kết hợp mộ táng, với niên đại từ khoảng 28.000 đến 14.000 năm trước. Phát hiện mộ song táng nằm co bó gối là lần đầu tiên ghi nhận tại Hà Nam và Việt Nam trong văn hóa Hòa Bình. Công cụ đá chủ yếu là công cụ ghè đẽo từ cuội sông suối, kỹ thuật mài xuất hiện ở mức sơ khai.

Hang Tổ 8, có dạng hàm ếch, nằm ở độ cao 250 - 280m. Kết quả khai quật cho thấy di tích có cấu trúc tầng văn hóa đơn giản, chủ yếu là ốc núi, mảnh tước và công cụ đá. Đặc điểm này cho thấy đây có thể là điểm cư trú tạm thời hoặc trạm dừng chân của cư dân Hòa Bình trong quá trình di chuyển, săn bắt. Niên đại được xác định thuộc giai đoạn cuối Pleistocene, khoảng 14.000-12.000 năm trước.

Hang cổ sinh Lôgi là di tích hang cổ sinh hiếm gặp, có cấu trúc bốn tầng thông nhau. Xương răng động vật hóa thạch tập trung chủ yếu ở tầng thứ hai, trong khi tầng thứ nhất có vỏ nhuyễn thể biển. Di tích này có giá trị lớn trong nghiên cứu cổ sinh và cổ môi trường, với niên đại dự đoán có thể trên 40.000 năm.

Cồn Hến lòng Hồ Tam Chúc là di tích khảo cổ ngoài trời quan trọng, phát hiện nhiều hiện vật đá, gốm, vỏ nhuyễn thể, xương động vật và di cốt người. Các nghiên cứu cho thấy di tích có liên quan đến Văn hóa Đông Sơn và có dấu vết sớm hơn thuộc Văn hóa Đa Bút. Kết quả khoan thăm dò năm 2024 khẳng định đây là di tích có tầng văn hóa dày, có giá trị lớn trong nghiên cứu tiến trình văn hóa tiền - sơ sử tại Tam Chúc.

Với những giá trị tiêu biểu trên, Danh lam thắng cảnh và được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt tại Quyết định số 1959/QĐ-TTg ngày 11/9/2025./.

Tuyết Chinh

(Theo Hồ sơ tư liệu Cục Di sản văn hóa)