Di tích lịch sử Những địa điểm ghi dấu Phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh (1930 - 1931) tại Nghệ An

Phong trào khẳng định vai trò lãnh đạo của Đảng, liên minh công - nông và năng lực tổ chức quần chúng, đồng thời được xem là cuộc tổng diễn tập quan trọng chuẩn bị cho thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, gồm 09 di tích thành phần tiêu biểu sau:

Ngã ba Bến Thủy - địa điểm đấu tranh của công - nông ngày 01/5/1930

Là một trong những địa điểm tiêu biểu gắn liền với cao trào cách mạng Xô Viết Nghệ Tĩnh, nơi diễn ra cuộc biểu tình lớn của công nhân và nông dân Vinh - Bến Thủy vào ngày Quốc tế Lao động 01/5/1930. Di tích có diện tích hơn 4.800m², gồm các hạng mục sân, đường dạo, công viên cây xanh và đặc biệt là tượng đài Công - Nông Bến Thủy - trung tâm không gian tưởng niệm.

Khu tượng đài được quy hoạch theo bố cục mở, hình bán nguyệt, tạo cảm giác khoáng đạt và trang nghiêm. Không gian trung tâm gồm sân dưới, sân trên và bệ tượng, cao 10,7m, làm bằng đá xanh Thanh Hóa, là một tổ hợp điêu khắc lớn với bố cục ba mặt. Mặt chính diện khắc họa hình tượng liên minh công – nông. Hai mặt bên lần lượt thể hiện không gian nhà máy - biểu tượng của giai cấp công nhân và không gian đồng quê với tiếng trống Xô Viết - biểu trưng cho phong trào cách mạng lan rộng trong nông thôn. Ngôn ngữ điêu khắc hiện đại, khỏe khoắn, giàu tính khái quát đã làm nổi bật khí thế đấu tranh sục sôi của quần chúng nhân dân.

Đình Võ Liệt - trụ sở của Xô viết trong phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh (1930 -1931)

Đình Võ Liệt (còn gọi là Văn Thánh Võ Liệt), được xây dựng năm 1861 để thờ Khổng Tử và các bậc hiền tài, sau trở thành trung tâm sinh hoạt văn hóa - chính trị của địa phương.

Toàn bộ di tích có diện tích hơn 7.000m², được quy hoạch theo trục Đông - Tây, bố cục hình chữ “khẩu” khép kín, gồm Nghi môn, nhà bia, Bái đình, tả - hữu vu và Hậu đình. Kiến trúc mang đậm phong cách truyền thống Việt Nam, thể hiện trình độ kỹ thuật cao trong kết cấu gỗ và chạm khắc.

Nghi môn gồm hệ thống cột trụ và cổng phụ mái cong, tạo lối vào trang nghiêm. Hai bên sân là các nhà bia lưu giữ tên tuổi hàng trăm vị khoa bảng của tổng Võ Liệt, phản ánh truyền thống hiếu học và nền văn hiến lâu đời của vùng đất này.

Đình có mặt bằng hình chữ “khẩu”, gồm bái đình, tả - hữu vu và hậu đình liên kết chặt chẽ, tạo thành một chỉnh thể kiến trúc thống nhất.

Bái đình là không gian chính, nơi diễn ra các sinh hoạt cộng đồng và sau này là nơi họp bàn công việc của chính quyền Xô Viết. Công trình được xây dựng theo kiểu truyền thống, mái ngói âm dương, khung gỗ liên kết mộng chắc chắn, thể hiện kỹ thuật kiến trúc dân gian tinh xảo.

Tả - hữu vu đóng vai trò kết nối không gian, còn Hậu đình là nơi thờ tự trước kia, sau này được sử dụng cho các hoạt động hành chính cách mạng. Việc đình Võ Liệt trở thành trụ sở Xô viết cho thấy sự chuyển biến sâu sắc của thiết chế làng xã truyền thống trong bối cảnh cách mạng.

Nơi Thực dân Pháp tàn sát cuộc đấu tranh ngày 12/9/1930 (Hưng Nguyên)

Di tích ghi dấu cuộc thảm sát ngày 12/9/1930 tại Hưng Nguyên, khi Thực dân Pháp ném bom vào đoàn biểu tình của quần chúng nhân dân. Khu di tích hiện nay có diện tích hơn 108.000m², gồm khu tưởng niệm và khu tượng đài - phù điêu Xô Viết Nghệ Tĩnh.

Khu tưởng niệm

Khu mộ chôn tập thể và nhà tưởng niệm được bố trí trang nghiêm, là nơi an nghỉ của các Liệt sĩ hy sinh trong cuộc đấu tranh. Mộ tập thể hình tròn mang ý nghĩa biểu tượng về sự đoàn kết và bất tử, trong khi nhà tưởng niệm là không gian linh thiêng để tưởng nhớ và tri ân.

Khu tượng đài và phù điêu Xô Viết Nghệ Tĩnh, cấu trúc tượng nhóm, khắc họa hình ảnh các tầng lớp nhân dân đoàn kết dưới lá cờ đỏ búa liềm. Hệ thống phù điêu xung quanh tái hiện sinh động không khí đấu tranh sục sôi, từ những ngày yên bình trước cách mạng đến cảnh đàn áp đẫm máu của kẻ thù.

Toàn bộ công trình là một chỉnh thể nghệ thuật giàu tính biểu tượng, phản ánh quy mô, chiều sâu và ý nghĩa lịch sử to lớn của cao trào Xô Viết Nghệ Tĩnh.

Mộ các liệt sĩ Xô viết Nghệ Tĩnh hy sinh ngày 7/11/1930 (Diễn Châu)

Di tích tọa lạc tại Diễn Châu, nơi diễn ra cuộc biểu tình lớn của nông dân và sự hy sinh bi tráng của nhiều chiến sĩ cách mạng. Khu di tích được quy hoạch theo trục Bắc - Nam, gồm cổng, đường vào, hồ nước, đài tưởng niệm, phù điêu và công viên cây xanh.

Đài tưởng niệm mang tính biểu tượng cao với hình ảnh ngọn đuốc cách mạng, bia ghi danh Liệt sĩ và dòng chữ “Tổ quốc ghi công”. Phía sau là bức phù điêu lớn tái hiện toàn cảnh cuộc đấu tranh ngày 07/11/1930, từ khí thế biểu tình đến sự đàn áp tàn bạo của Thực dân Pháp.

Nơi xử bắn 72 chiến sĩ Xô Viết Nghệ Tĩnh (Vân Tụ)

Khu di tích có diện tích gần 44.000m², gồm cổng, tượng đài, nhà tưởng niệm, hồ nước và hệ thống cây xanh. Tượng đài trung tâm là một tác phẩm điêu khắc giàu tính biểu cảm, khắc họa khoảnh khắc hy sinh và tiếp nối đấu tranh của các chiến sĩ cách mạng.

Đình Tám Mái (Quỳnh Phú), được xây dựng cuối thế kỷ XIX, có quy mô nhỏ nhưng mang giá trị lịch sử và văn hóa đặc biệt. Khuôn viên đình gồm cổng, sân, bái đình và hậu đình, kiến trúc giản dị nhưng vẫn giữ được nét truyền thống. Đình là nơi diễn ra các hoạt động đấu tranh của diêm dân vùng biển Quỳnh Lưu. Các bia đá và phù điêu trong khuôn viên đình ghi lại những sự kiện tiêu biểu, góp phần khẳng định vai trò của đình trong đời sống chính trị - xã hội địa phương.

Đình Trung (phường Trường Vinh), là một trong những di tích tiêu biểu tại khu vực Trường Vinh, gắn liền với các hoạt động cách mạng trong cao trào Xô viết Nghệ Tĩnh. Di tích hiện gồm cổng, đại đình và nhà truyền thống, vừa là nơi sinh hoạt văn hóa, vừa là không gian lưu giữ ký ức lịch sử của phong trào đấu tranh cách mạng tại địa phương.

Đình Lương Sơn - nơi thành lập chính quyền Xô Viết Nghệ Tĩnh (1930-1931) (nay thuộc xã Đô Lương, tỉnh Nghệ An), là một trong những di tích lịch sử tiêu biểu gắn liền với sự ra đời và hoạt động của chính quyền Xô Viết Nghệ Tĩnh trong cao trào cách mạng 1930-1931. Đình được xây dựng từ thời Hậu Lê, là nơi sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng và thờ Thành hoàng làng của nhân dân địa phương. Với vị trí trung tâm, không gian rộng rãi, đình Lương Sơn đã trở thành địa điểm thuận lợi để quần chúng tập hợp, hội họp và triển khai các hoạt động cách mạng.

Trong phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh, đình Lương Sơn là nơi tổ chức các cuộc mít tinh, biểu tình, đồng thời cũng là nơi công bố và điều hành hoạt động của chính quyền Xô viết ở cơ sở. Tại đây, nhiều quyết định quan trọng liên quan đến quản lý đời sống xã hội, tổ chức sản xuất, đấu tranh chống sưu thuế, chống áp bức của thực dân phong kiến đã được bàn thảo và thực hiện. Việc một ngôi đình làng truyền thống trở thành trụ sở chính quyền cách mạng cho thấy sự chuyển biến sâu sắc trong đời sống chính trị - xã hội nông thôn Nghệ An thời kỳ này.

Về kiến trúc, đình Lương Sơn hiện gồm các hạng mục chính như Nghi môn, Bái đình và Hậu đình được bố cục theo trục truyền thống. Công trình mang đậm phong cách kiến trúc dân gian Việt Nam với mái ngói âm dương, khung gỗ liên kết mộng, các chi tiết trang trí rồng phượng giản dị nhưng trang nghiêm. Không gian bái đình rộng rãi, thoáng đãng, phản ánh rõ chức năng sinh hoạt cộng đồng và vai trò trung tâm của đình trong đời sống làng xã.

Cơ sở cách mạng thời kỳ Xô Viết Nghệ Tĩnh năm 1931 (Nhà cụ Vi Văn Khang), xã Môn Sơn, tỉnh Nghệ An, là một cơ sở cách mạng quan trọng trong thời kỳ Xô viết Nghệ Tĩnh năm 1931. Đây là nơi che giấu, bảo vệ cán bộ cách mạng, đồng thời là địa điểm liên lạc, hội họp và triển khai các hoạt động cách mạng trong điều kiện bị thực dân Pháp khủng bố gắt gao sau cao trào đấu tranh 1930 - 1931.

Đây là nhà sàn truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số miền núi Nghệ An, được dựng bằng vật liệu địa phương như gỗ, tre, nứa, mái lợp lá. Kiến trúc đơn sơ, gắn bó hài hòa với cảnh quan núi rừng, nhưng lại có vị trí kín đáo, thuận lợi cho việc giữ bí mật và đảm bảo an toàn cho các hoạt động cách mạng. Chính đặc điểm địa hình và kiến trúc này đã góp phần quan trọng vào việc duy trì phong trào cách mạng trong giai đoạn khó khăn.

Trong thời kỳ Xô Viết Nghệ Tĩnh, đặc biệt là năm 1931, nơi đây là nơi dừng chân, trú ẩn của nhiều cán bộ cách mạng từ vùng đồng bằng lên hoạt động ở miền núi. Tại đây, các chủ trương, đường lối cách mạng được truyền đạt, cơ sở quần chúng được gây dựng, tạo sự gắn kết giữa phong trào cách mạng miền xuôi với đồng bào các dân tộc miền núi. Vai trò của gia đình cụ Vi Văn Khang thể hiện rõ tinh thần yêu nước, sẵn sàng hy sinh, chở che cách mạng của nhân dân Nghệ An.

          Với những giá trị tiêu biểu trên, Địa điểm ghi dấu Phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh (1930 - 1931) tại Nghệ An đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt tại Quyết định số 1959/QĐ-TTg ngày 11/9/2025./.

Tuyết Chinh

(Theo Hồ sơ tư liệu Cục Di sản văn hóa)