Đình Tri Lễ, Thành phố Hà Nội

Giếng đình có mặt bằng hình tròn, nước trong quanh năm và được kè bằng gạch cổ. Theo quan niệm truyền thống, giếng đình không chỉ phục vụ nhu cầu sinh hoạt mà còn mang ý nghĩa phong thủy, tạo sự hài hòa âm dương, cầu mong sự sinh sôi, mùa màng tốt tươi và cuộc sống bình an cho cư dân trong làng.

Qua khoảng sân rộng là Đại bái, gồm 03 gian 02 chái, kết cấu 04 mái đao cong lợp ngói ri cổ. Bờ nóc và 02 đầu đao được trang trí hình rồng cách điệu; đầu guột đắp hình rồng tạo điểm nhấn cho bộ mái. Toàn bộ công trình được đỡ bởi 04 bộ vì chính và 02 bộ vì phụ bố trí trên 06 hàng chân cột, tạo nên kết cấu ổn định và bề thế.

Hai bộ vì gian giữa được làm theo kiểu thượng chồng rường, giá chiêng, hạ cốn, bảy hiên. Giữa 02 đầu cột cái là câu đầu lớn đỡ hệ thống thanh rường trên lưng vì; 02 đầu thanh rường đỡ các hoành mái, góp phần hình thành mái thượng của công trình. Xà nách ăn mộng vào thân cột cái và đầu cột quân, đỡ toàn bộ phần cốn trên lưng vì. Cốn được tạo tác theo dạng tam giác cân, 02 mặt chạm trổ các đề tài tứ linh, tứ quý cùng nhiều tích dân gian như vinh quy bái tổ, Lã Vọng câu cá.

Hai bộ vì gian bên được làm theo kiểu thượng ván mê chạm hổ phù, hạ chồng rường, kẻ suốt. Các ván mê có dạng tam giác cân, được chạm nổi hình hổ phù với các chi tiết mắt quỷ, mũi sư tử, răng lớn, tóc xoắn, tai thú và hàm nở. Hệ thống xà nách, kẻ suốt và đầu rường liên kết với nhau bằng các mộng gỗ truyền thống, vừa đảm bảo khả năng chịu lực, vừa tạo nên vẻ đẹp cho không gian kiến trúc nội thất. Để mở rộng diện tích sử dụng, công trình còn được làm thêm 02 gian chái với hệ kết cấu thức chồng rường, ăn mộng vào các cột trốn và kẻ xô vươn ra đỡ các hoành mái.

Giá trị nghệ thuật nổi bật của đình Tri Lễ thể hiện ở hệ thống chạm khắc gỗ. Trên các đầu dư còn bảo lưu mảng chạm khắc đầu rồng, có đao mác, thân dài chạy vuốt xuống. Ngoài ra, trên đầu các rường cụt, xà nách còn chạm nổi các đề tài đao mác và mây cụm, phản ánh nghệ thuật chạm khắc đặc trưng đầu thế kỷ XVIII.

Hậu cung được làm theo kiểu nhà dọc gồm 03 gian bít đốc. Các bộ vì được kết cấu theo nhiều kiểu thức truyền thống như thượng chồng rường giá chiêng, hạ xà nách, kẻ; riêng bộ vì áp với Đại bái được làm theo kiểu thượng ván mê, chạm hổ phù, hạ cốn, chạm rồng mây hoa lá cách điệu. Trong Hậu cung đặt bệ thờ 02 cấp để long ngai, bài vị và các đồ thờ tự.

Di tích hiện còn lưu giữ hệ thống hiện vật phong phú và có giá trị. Trong đó có 06 bức hoành phi cổ, 05 đôi câu đối niên đại cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX; 01 bộ bát bửu sơn son thếp vàng, 01 bộ chấp kích sơn son thếp vàng, 02 cỗ long ngai bài vị, mâm bồng, đôi hạc gỗ, đôi ngựa gỗ, giá văn, thanh kiếm gỗ chạm phượng, 03 bộ cửa võng chạm lộng theo đề tài tứ linh, tứ quý, 01 nhang án gỗ, 01t cỗ kiệu bát cống trang trí hình rồng có niên đại nửa đầu thế kỷ XVIII, 01 cỗ kiệu bành thời Nguyễn,... Đặc biệt, đình còn lưu giữ 29 đạo sắc phong của các triều đại Phong kiến ban tặng cho các vị Thành hoàng được thờ tại đình, có niên đại từ thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XX. Đây là nguồn tư liệu có giá trị phục vụ nghiên cứu lịch sử, tín ngưỡng và truyền thống văn hóa của địa phương.

Lễ hội truyền thống đình Tri Lễ được tổ chức hằng năm từ ngày mùng 7 đến ngày 10 tháng Giêng (Âm lịch). Công tác chuẩn bị lễ hội được tiến hành từ ngày mùng 7 với việc phân công các giáp chuẩn bị lễ vật, vệ sinh khu vực di tích, dựng cây bông, cây đu, luyện tập đội tế, đội bát âm, đội múa sinh tiền và các đoàn rước. Nghi lễ mộc dục được thực hiện bằng nước lấy từ giếng đình để lau rửa long ngai bài vị trước khi vào hội. Ban Tế gồm 17 người được tuyển chọn theo quy ước của làng; người viết văn tế và những người tham gia đoàn rước cũng được lựa chọn theo các tiêu chuẩn truyền thống.

Trong thời gian diễn ra lễ hội có 02 buổi tế chính là tế yết và tế chính. Lễ rước được tổ chức thành 02 đoàn xuất phát từ đình, rước kiệu đến các miếu trong làng rồi trở về đình theo nghi thức truyền thống. Đoàn rước gồm cờ, trống, bát bửu, tàn, tán, lọng, đội bát âm, kiệu lễ, kiệu Thành hoàng và kiệu Mẫu; đi kèm là các màn múa rồng, múa sư tử tạo nên không khí trang nghiêm và sôi nổi. Bên cạnh phần lễ, phần hội diễn ra với các trò chơi dân gian như đánh đu, leo cầu, đốt pháo, đập niêu tại khu vực ao đình, giếng đình và sân đình, góp phần gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống và tăng cường sự gắn kết cộng đồng. Ngoài kỳ lễ hội chính, dân làng còn tổ chức một số ngày lễ thường niên khác để tưởng niệm các vị Thần được thờ tại đình./.

Tuyết Chinh

Theo hồ sơ tư liệu Cục Di sản văn hoá