Kết quả khai quật chùa Dạm, tỉnh Bắc Ninh (năm 2012)

Chùa Dạm có tên chữ là Đại Lãm tự, Lãm Sơn tự, là ngôi chùa cổ được xây dựng ven sườn núi phía Nam núi Lãm sơn, nay thuộc địa bàn xã Nam Sơn, thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh. Theo sử sách ghi lại, chùa Dạm được khởi công xây dựng vào mùa đông năm 1086, triều vua Lý Nhân Tông và đến năm 1094 thì hoàn thành với nhiều hạng mục công trình kiến trúc nguy nga, đồ sộ. Đương thời, các vua triều Lý thường đến đây nghỉ ngơi, du ngoạn và chùa trở thành một trong những đại danh lam trong vùng.

Qua nhiều lần tu bổ, tôn tạo, dấu tích chùa Dạm hiện còn đến ngày nay cho thấy, từ chân núi Lãm Sơn đi lên có 4 cấp nền, tương ứng với 4 lớp kiến trúc cao dần lên phía trên, tổng diện tích mặt bằng khoảng 7.356m2. Mỗi cấp nền được kè đá 3 lớp giật cấp vững chắc, riêng trên cấp nền 2 còn trụ cột đá và đế móng tháp đá thời Lý, cấp nền 3 còn ngôi chùa nhỏ mới xây dựng lại năm 1986, cấp nền 4 xây 3 gian đền thờ Nguyên Phi Ỷ Lan với kiến trúc đơn giản.
Thực hiện Quyết định số 4322/QĐ-BVHTTDL, ngày 29 tháng 12 năm 2011 của Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Bắc Ninh đã phối hợp với Viện Khảo cổ học Việt Nam tiến hành khai quật tổng thể cấp nền 4 khu di tích chùa Dạm, trong thời gian từ ngày 06/01/2012 đến ngày 15/02/2012.
Theo báo cáo sơ bộ của Viện Khảo cổ học Việt Nam về kết quả đợt khai quật tổng thể cấp nền 4 khu di tích chùa Dạm lần này, trên cơ sở so sánh các đặc trưng của di tích, di vật, thư tịch cổ, văn bia,… Các nhà khảo cổ đã có thể bước đầu xác định được những dấu tích kiến trúc xuất lộ ở cấp nền 4 là thuộc thời Lý và được tu bổ, sửa chữa trong thời Trần, thời Lê và thời Nguyễn. Các dấu tích kiến trúc này cho phép hình dung được cấu trúc mặt bằng tổng thể của toàn bộ kiến trúc ở cấp nền 4 gồm có 1 kiến trúc trung tâm ở giữa, 2 kiến trúc hành lang ở 2 bên. Các dấu tích xuất lộ cũng cho phép hình dung được kỹ thuật xây dựng nền kiến trúc, bó nền, móng trụ, số lượng gian nhà, kết cấu vì nhà.
Tổ hợp kiến trúc thời Lý ở cấp nền 4 bước đầu đã cho thấy một loại hình kiến trúc hoàn toàn mới, chưa từng được nhận biết, về kiến trúc thời Lý từ trước đến nay. Nó mang lại rất nhiều giá trị cho việc nhận thức về nghệ thuật kiến trúc thời Lý, như bố cục mặt bằng, kỹ thuật xây dựng, vị trí cảnh quan…Về mặt chức năng tín ngưỡng của tổ hợp này, một số ý kiến cho rằng, đó là đền thờ bà Tấm thời Lý. Nếu đúng như vậy, thì đây cũng là một nhận thức hoàn toàn mới về một vấn đề lịch sử Phật giáo thời Lý. Tuy nhiên, vấn đề này còn cần phải được tiếp tục nghiên cứu.