Khu lưu niệm Phạm Thận Duật, tỉnh Ninh Bình

Phạm Thận Duật (tự Quan Thành, hiệu là Vọng Sơn) người làng Yên Mô
Thượng, xã Yên Mạc, tỉnh Ninh Bình; sinh ngày 24 tháng 9 năm Ất Dậu (1825),
là con trai thứ 2 của cụ tú kép Phạm Thận Tuyển (1794 - 1833) và bà Nguyễn Thị Dĩnh (1802 – 1872).

Năm 1850, khi vừa 26 tuổi ông đỗ Cử nhân khoa Canh Tuất (trường thi Nam Định). Năm 1851, làm quan với chức Giáo Thụ phủ Đoan Hùng (thuộc tỉnh Sơn Tây, nay thuộc Phú Thọ). Năm 1855, ông được thăng làm
Tri châu Tuần Giáo (thuộc tỉnh Hưng Hóa, nay thuộc Điện Biên). Năm 1857, ông được điều về tỉnh Bắc Ninh nhậm chức Tri huyện Quế Dương, năm sau thăng Tri phủ Lạng Giang (vẫn kiêm Tri huyện Quế Dương). Năm 1866, làm Bang biện tỉnh vụ, kiêm Đồn điền sứ tỉnh Bắc Ninh. Năm 1870, làm Bố chính tỉnh Bắc Ninh. Năm 1874, ông được cử làm Tuần phủ Hà Nội, Chánh đốc Thông bảo cục, kiêm Tri phòng khẩn sự vụ. Năm 1876, ông về Kinh thành Huế làm Tả Tham tri bộ Lại, kiêm Phó Đô ngự sử. Cuối năm 1876, ông được cử làm Khâm sai Hà đê sứ, phụ trách công việc trị thủy 6 tỉnh vùng Tả ngạn sông Hồng (gồm Sơn Tây, Hà Nội, Bắc Ninh, Hưng Yên, Hải Dương, Nam Định). Từ năm 1878, Phạm Thận Duật trở về Kinh, giữ chức Thượng thư bộ Hình, Phó Tổng tài Quốc sử quán, kiêm quản Quốc Tử Giám, Đại thần Cơ Mật viện. Năm 1882, ông làm Chánh sứ sang Thiên Tân (Trung Quốc). Năm 1884, sau khi về nước, ông chuyển từ Thượng thư bộ Hình sang giữ chức vụ Thượng thư bộ Hộ, thăng Hiệp biện Đại học sĩ, kiêm Tham tri bộ Công. Sau khi Kinh thành Huế thất thủ (ngày 05/7/1885), Phạm Thận Duật cùng Tôn Thất Thuyết phò tá vua Hàm Nghi xuất bôn, hạ chiếu Cần Vương phát động phong trào chống Thực dân Pháp xâm lược. Trên đường ra Bắc chiêu tập nghĩa sĩ Cần Vương, Phạm Thận Duật bị bắt và bị đày ra Côn Đảo, sau đó bị đày sang Tahiti. Trên đường đi, ông lâm bệnh nặng và mất ngày 23 tháng 10 năm Ất Dậu (29/11/1885), thi hài ông được bạn tù hỏa táng và hòa vào lòng biển khơi.

Trong 35 năm làm quan, Phạm Thận Duật đã ghi lại dấu ấn thời đại, là người năng động, xông pha nhất của triều đình Huế nửa sau thế kỷ XIX, là vị quan liêm chính, tài năng. Ông không những là nhà chính trị, nhà quân sự, nhà ngoại giao, nhà thủy lợi mà còn là một nhà văn hóa, nhà giáo, đóng góp quan trọng trong sự nghiệp trị nước của nhà Nguyễn.

Với những giá trị tiêu biểu trên, Khu lưu niệm Phạm Thận Duật, tỉnh Ninh Bình đã được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích lịch sử quốc gia (theo Quyết định số 322/QĐ-BVHTTDL ngày 12 tháng 02 năm 2026).

                                        Khánh Chi

 (Theo hồ sơ tư liệu Cục Di sản văn hóa)