Khuôn khổ pháp lý mới của Pháp và cơ hội hồi hương cho cổ vật có nguồn gốc Việt Nam

Sau khi được thông qua, văn bản sẽ được rà soát tính hợp hiến theo thủ tục lập pháp của Pháp, trước khi Tổng thống ký ban hành và công bố trên Công báo, chính thức có hiệu lực. Đây không chỉ là một văn bản pháp lý đơn thuần mà còn phản ánh sự chuyển biến trong tư duy xử lý các hệ quả của thời kỳ thuộc địa, mở ra cơ hội mới cho nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam, trên hành trình tìm lại những di sản đang lưu giữ tại các bộ sưu tập công cộng của Pháp.

Trong suốt nhiều thế kỷ, hệ thống pháp luật của Pháp được xây dựng trên nguyên tắc cốt lõi là “không thể chuyển nhượng” đối với tài sản công. Nguyên tắc này có nguồn gốc từ Sắc lệnh Moulins năm 1566 và sau đó được pháp điển hóa trong Bộ luật Di sản. Theo quy định, các hiện vật đã thuộc hệ thống “Bảo tàng nước Pháp” được xem là tài sản vĩnh viễn của quốc gia, không thể bị bán, tặng hay chuyển giao cho bất kỳ chủ thể nào, kể cả quốc gia xuất xứ.

Chính vì ràng buộc pháp lý này, trước đây, mỗi trường hợp hoàn trả đều phải dựa vào một đạo luật riêng biệt do Quốc hội thông qua. Cách làm này không chỉ kéo dài thời gian mà còn khiến quá trình hoàn trả mang tính ngoại lệ, phụ thuộc nhiều vào yếu tố chính trị. Sự ra đời của “luật khung” năm 2026 đã tạo ra thay đổi căn bản. Thay vì xử lý từng trường hợp riêng lẻ, pháp luật mới thiết lập một cơ chế ổn định và lâu dài, cho phép Chính phủ Pháp chủ động xem xét hoàn trả dựa trên các tiêu chí khoa học và pháp lý rõ ràng. Đây được xem là bước chuyển từ cơ chế ngoại lệ sang cơ chế hệ thống, tạo nền tảng pháp lý thuận lợi hơn cho các quốc gia có yêu cầu hồi hương di sản.

Theo các quy định mới được bổ sung vào Bộ luật Di sản, phạm vi xem xét hoàn trả áp dụng đối với các tài sản văn hóa bị chiếm đoạt trong giai đoạn từ ngày 20/11/1815 đến ngày 23/4/1972, với điều kiện các tài sản này đang thuộc sở hữu của các cơ quan công quyền Pháp. Một điểm đáng chú ý là Luật đưa ra tiêu chí cụ thể để xác định hành vi “chiếm đoạt bất hợp pháp”, bao gồm các trường hợp trộm cắp, cướp bóc hoặc chuyển giao trong bối cảnh cưỡng bức, bạo lực, cũng như các giao dịch do người không có quyền sở hữu thực hiện.

Quy trình thẩm định được thiết kế theo hướng song phương, bảo đảm tính khách quan và minh bạch. Một Ủy ban Khoa học chung giữa Pháp và quốc gia yêu cầu sẽ được thành lập để đánh giá hồ sơ trên cơ sở đối đẳng. Sau đó, Ủy ban Hoàn trả tài sản văn hóa thuộc Hội đồng Quốc gia về Bảo tàng Pháp sẽ đưa ra ý kiến tư vấn công khai trước khi Chính phủ ban hành quyết định cuối cùng.

Bên cạnh đó, quốc gia đề nghị hoàn trả cũng phải đáp ứng các điều kiện nhất định, bao gồm cam kết bảo tồn hiện vật theo tiêu chuẩn quốc tế, bảo đảm khả năng tiếp cận công cộng và ngăn chặn việc chuyển nhượng hoặc chiếm hữu trái phép sau khi tiếp nhận.

Đối với Việt Nam, khuôn khổ pháp lý mới này mở ra một cơ hội đáng kể. Hiện nay, nhiều bảo tàng và thư viện tại Pháp đang lưu giữ số lượng lớn hiện vật có nguồn gốc từ Việt Nam, được thu thập trong thời kỳ thuộc địa. Đáng chú ý, Bảo tàng Quai Branly - Jacques Chirac hiện đang bảo quản khoảng 9.500 hiện vật liên quan đến văn hóa và nghệ thuật Việt Nam, bao gồm nhiều loại hình từ tài liệu, hình ảnh đến nhạc cụ và tác phẩm điêu khắc.

Ấn vàng “Hoàng đế chi bảo” – một cổ vật được hồi hương từ Pháp năm 2023, được công nhận là bảo vật quốc gia (đợt 13, năm 2024)

Việc hoàn trả các hiện vật này không chỉ mang ý nghĩa khắc phục những vấn đề lịch sử mà còn góp phần thúc đẩy hợp tác văn hóa giữa hai quốc gia. Trong bối cảnh quan hệ Việt – Pháp ngày càng được tăng cường, việc cùng xử lý các vấn đề di sản một cách có trách nhiệm có thể trở thành động lực mới cho ngoại giao văn hóa.

Tuy nhiên, cơ hội này cũng đặt ra không ít thách thức. Để có thể hiện thực hóa các yêu cầu hoàn trả, Việt Nam cần có sự chuẩn bị bài bản cả về pháp lý lẫn chuyên môn. Trước hết là việc xây dựng danh mục ưu tiên và hoàn thiện hồ sơ khoa học, trong đó đặc biệt quan trọng là chứng minh nguồn gốc và quá trình dịch chuyển của hiện vật theo tiêu chí “chiếm đoạt bất hợp pháp” mà pháp luật Pháp đặt ra.

Song song với đó, năng lực bảo tồn trong nước cũng cần được củng cố nhằm đáp ứng các yêu cầu nghiêm ngặt về kỹ thuật và điều kiện trưng bày. Ngoài ra, chiến lược đàm phán cần được triển khai một cách thận trọng, dựa trên đối thoại học thuật và hợp tác lâu dài, thay vì chỉ tiếp cận từ góc độ pháp lý đơn thuần.

Có thể thấy, thay đổi trong luật pháp của Pháp không chỉ mang ý nghĩa nội bộ, mà còn phản ánh xu hướng rộng hơn trong cách tiếp cận di sản toàn cầu. Đối với Việt Nam, đây là thời điểm thuận lợi để đẩy mạnh nghiên cứu, rà soát và xây dựng chiến lược hồi hương di sản một cách có hệ thống. Nếu được thực hiện hiệu quả, quá trình này không chỉ góp phần làm phong phú thêm kho tàng văn hóa dân tộc mà còn thể hiện trách nhiệm chung trong việc tôn trọng lịch sử và gìn giữ di sản của nhân loại.

Nguyễn Hạnh