Chiến thắng Đăk Pek (1974), tỉnh Kon Tum

Trong những năm kháng chiến chống Thực dân Pháp, đồn Đăk Pek thuộc quận Đăk Sút được Pháp xây dựng năm 1929 và tồn tại đến 1954. Sau năm 1954, đồn Đăk Pek được Mỹ ngụy thành lập trại Đăk Pek do Lực lượng đặc biệt của Mỹ chỉ huy. Tháng 4 năm 1962, Mỹ bắt đầu xây dựng căn cứ Đăk Pek đây là tiền đồn biên phòng gần biên giới Việt - Lào, cách thành phố Kon Tum khoảng 110km về hướng Tây Bắc. Lực lượng đặt biệt đóng tại căn cứ Đăk Pek với mục đích ngăn chặn, phá hoại đường vận chuyển chiến lược từ Bắc vào Nam của quân và dân ta. Chúng xác định địa bàn huyện H30, H40 là cửa ngõ quan trọng của Tây Nguyên nối với các tỉnh miền Trung và đã thiết lập ở Đăk Pek một trại đặc biệt bởi Liên đoàn 5 lực lượng đặc biệt trấn giữ với mục đích chống lại sự xâm nhập của lực lượng Bắc Việt theo đường 559 (đường mòn Hồ Chí Minh) vào Nam, hỗ trợ địa phương xây dựng, củng cố và kiểm soát toàn bộ tuyến đầu của tỉnh Kon Tum.

Toàn bộ cụm cứ điểm và quận lỵ Đăk Pek bao gồm 22 mục tiêu được bố trí thành cụm điểm tựa liên hoàn vững chắc. Từ ngày 29 tháng 12 năm 1973 đến đầu tháng 5 năm 1974 Đoàn 260 đã hoàn thành bước chuẩn bị chiến trường, kế hoạch, bộ đội, vật chất sẵng sàng tập kết vào chiếm lĩnh trận địa quyết tâm tiêu diệt cụm cứ điểm Đăk Pek. 

Trận đánh được chia thành 2 hướng và 3 mũi: Hướng thứ Nhất ở phía Bắc - Đông Bắc; hướng thứ Hai ở phía Tây - Tây Nam của cứ điểm Đăk Pek. Ba mũi tấn công từ phía Đông Bắc, phía Tây - Tây Bắc và một bộ phận vây ở phía Nam của cứ điểm Đăk Pek.

Trước khi Chiến dịch nổ ra, Đoàn 260 giao lực lượng vũ trang địa phương H30 và H40 phối hợp với Trung đoàn 7, Tiểu đoàn 23, Sư đoàn 471 tổ chức đánh tiền đồn 2, 3 và 5 ở phía Nam của cứ điểm Đăk Pek.

23 giờ ngày 15 tháng 5 năm 1974, ta tổ chức đưa một Trung đội của Đại đội 103 và du kích H30 tiêu diệt tiền đồn 3 và 4.

Đúng 00 giờ 10 phút ngày 16 tháng 5 năm 1974, lực lượng Huyện đội H40 gồm có 01 Trung đội của Đại đội 104 và du kích được trang bị 02 khẩu cối 82mm, 02 khẩu 60mm và 02 khẩu 12,7mm của Đoàn 260 tổ chức tiêu diệt tiền đồn 5. Đến khoảng 5 giờ sáng, lực lượng vũ trang của H40 đã làm chủ được tiền đồn 5 (cao điểm 910). Kết quả ta đã tiêu diệt và bắt 586 tên trong đó: tiêu diệt 115 tên, bắt 403 tên, gọi hàng 68 tên. Phá hủy toàn bộ lô cốt, hầm ngầm của địch, bắn cháy 01 máy bay, phá hủy hai khẩu pháo 105mm thu toàn bộ vũ khí và phương tiện chiến đấu của Tiểu đoàn 88 Biệt động quân biên phòng gồm: 635 súng các loại gồm có: 01 cối 106,7mm; 05 cối 81mm; 9 cối 61mm; 02 ĐKZ57; 02 XM 202 chống tăng; 04 khẩu 12,8mm; 18 đại liên; 37 trung liên; 30 M79; 40 M72 chống tăng; 34 khẩu cacbin; 509 AR15; 05 Garăng; 07 súng côn; 03 súng pháo hiệu; 03 khẩu súng trường Anh bắn tỉa; 22 máy vô tuyến điện; 01 nòng pháo 105mm; 18 máy điện thoại. Đạn pháo các loại: 2.710 viên đạn pháo 105mm; 100 viên ĐKZ 106,7mm; 144 viên đạn cối 81mm; 2.815 viên cối 61mm; 134.250 viên đạn đại liên; 270 viên ĐKZ57; 1.981 viên M79; 92 viên XM202; 15.625 viên đạn 12,8mm; 60 viên ĐKZ; 148 quả lựu đạn; 3.600 viên đạn cacbin; 13 mìn Claymore; 02 đầu máy khâu; 03 máy chữ; 09 đồng hồ; 01 máy ghi âm. Giải phóng hơn 3.000 dân khỏi ấp kìm kẹp. Trung đoàn 3 Sư đoàn 324 được tặng thưởng Huân chương Chiến công giải phóng hạng Nhất trong trận đánh cứ điểm Đăk Pek.

Chiến thắng Đăk Pek đã đập tan bộ máy chính quyền của địch ở một vùng rộng lớn, giải phóng 3.000 dân của 8 xã, 10 ấp chiến lược khỏi ách kìm kẹp của địch, cỗ vũ mạnh mẽ phong trào cách mạng, củng cố lòng tin vào cách đánh của ta, nâng cao quyết tâm chiến đấu của cán bộ chiến sĩ các đơn vị và toàn Mặt trận, làm cho địch hoang mang, lo sợ trước tinh thần dũng cảm, gan dạ, cách đánh táo bạo của quân và dân ta.

          Chiến thắng Đăk Pek (16/5/1974), giải quyết được niềm mong đợi và ổn định tư tưởng cho nhân dân huyện H30 và H40. Do địch sử dụng ấp chiến lược bao bọc xung quanh làm lá chắn gây nhiều khó khăn và cản trở khi quân ta tiến công. Vì vậy, từ năm 1968 đến năm 1972 quân ta nhiều lần tấn công, tổn thất nhiều nhưng không thể giải phóng được. 

      Chiến thắng Đăk Pek đã đánh bại âm mưu và hành động của địch trên địa bàn chiến lược cực Bắc Tây Nguyên. Tiêu diệt mầm mống cuối cùng của Mỹ dùng Ngụy quyền nhằm nuôi hy vọng tiếp tục xâm lược Tây Nguyên và Miền Nam. Giải phóng hoàn toàn huyện H30 và H40. Mở được "cánh cửa thép" của Kon Tum ở Bắc Tây Nguyên, khai thông con đường huyết mạch hành lang phía Tây, đường hành lang chiến lược Đông Trường Sơn, rút ngắn được tuyến vận chuyển đường xe cơ giới từ Bắc vào Nam phục vụ chiến trường và chuẩn bị cho chiến dịch lớn vào giai đoạn cuối của cuộc kháng chiến chống Mỹ.

      Chiến thắng Đăk Pek là trận đánh xuất sắc đạt tốc độ và hiệu xuất chiến đấu cao, thể hiện sự quyết tâm và trình độ đánh địch trong công sự vững chắc của cán bộ chiến sĩ sư đoàn cùng các đơn vị binh chủng phối thuộc; đồng thời cũng thể hiện sự kết hợp chặt chẽ giữa tiến công và nổi dậy của quần chúng nhân dân, đưa trận đánh đến thắng lợi trọn vẹn cả về chính trị và quân sự. Chiến thắng Đăk Pek góp phần tạo thế và lực của cách mạng miền Nam.

Ngày 16 tháng 5 năm 1974, chính thức đi vào lịch sử truyền thống đấu tranh cách mạng của Đảng bộ, quân và dân trên địa bàn huyện Đăk Glei.

Với những giá trị tiêu biểu trên, Các địa điểm chiến thắng Đăk Pek (1974), tỉnh Kon Tum đã được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng di tích lịch sử quốc gia tại Quyết định số 1311/QĐ-BVHTTDL ngày 15 tháng 5 năm 2025.

                                        Khánh Chi

 (Theo hồ sơ tư liệu Cục Di sản văn hóa)