Đền thờ Khúc Thừa Dụ

Vào đầu thế kỷ X, ở Trung Quốc, triều đình nhà Đường bước vào thời kỳ mạt vận. Nhân cơ hội đó, Hào trưởng Khúc Thừa Dụ nổi tiếng khoan hòa, nhân nghĩa và có thế lực trong vùng đất Hồng Châu, đã chớp thời cơ dấy binh khởi nghĩa. Được các Đầu mục trong nước giúp sức, ủng hộ, Khúc Thừa Dụ mang đại quân đánh chiếm phủ Tống Bình - Đại La (tức Hà Nội ngày nay), xưng là Tiết độ sứ, mở nền độc lập cho dân tộc sau gần nghìn năm Bắc thuộc.

          Để có thời gian xây dựng chính quyền non trẻ, Khúc Thừa Dụ cho một phái bộ sang thần phục nhà Đường, nhưng thực chất là dùng nhu chế cương. Niên hiệu Thiên Hựu năm thứ ba (906), nhà Đường buộc phải công nhận và thăng Tĩnh Hải Tiết độ sứ Khúc Thừa Dụ chức Đồng Bình chương sự. Rõ ràng chức Tiết độ sứ là do Khúc Thừa Dụ giành lấy và nhà Đường phải công nhận, còn phong thêm chức khác. Tuy mang danh một chức quan nhà Đường, thực chất Khúc Thừa Dụ đã trở thành người làm chủ một trung tâm hành chính của đất nước, một sự kiện hàng nghìn năm trước đó chưa từng có. Ông được lịch sử đánh giá là người mở nền độc lập cho đất nước, còn nhân dân tôn vinh ông là Khúc Tiên Chúa.

          Ngày 23 tháng 7 năm Đinh Mão (907), Khúc Thừa Dụ qua đời. Người con trai là Khúc Hạo thay cha, giữ chức Tiết độ sứ, tiếp tục sự nghiệp chăm lo xây dựng đất nước với nhiều chính sách cải cách quan trọng.

          Khúc Hạo thay cha cai quản đất nước đúng vào thời kỳ nhà hậu Lương vừa thay thế nhà Đường (907), ông đã khôn khéo cho một phái bộ sang nhà Lương thần phục để giữ hoà bình với phương Bắc để tập trung vào việc nội trị, với mục tiêu cải thiện đời sống nhân dân và xây dựng một chế độ hành chính trung ương tập quyền - một hình thức mới nhất lúc bấy giờ. Khâm định Việt sử thông giám cương mục, tiền biên - quyển 5, 15a, đã tóm gọn những cải cách của Khúc Hạo trong mấy chữ cô đọng như sau: "Bình quân thuế ruộng, tha bỏ lực dịch, lập sổ hộ khẩu, kê rõ quê quán, giao cho giáp trưởng (quản giáp trông coi). Chính trị cốt chuộng khoan dung giản dị. Nhân dân đều được yên vui".

          Hàng năm lễ hội đình Cúc Bồ được tổ chức lớn nhất, vào hai kỳ: lễ đình đám tháng giêng (âm lịch) và lễ kỷ niệm ngày mất của Khúc Thừa Dụ vào 23 tháng 7 (Âm lịch). Kỳ lễ hội tháng Giêng diễn ra trong 3 ngày (từ ngày 14 đến 16), ngay từ ngày 14, dân làng đã nô nức ra đình từ rất sớm làm các công việc chuẩn bị cho hội: bao sái đồ thờ, chồng kiệu, dọn dẹp đường “nghinh thỉnh” phong quang, sạch sẽ từ đình Cúc Bồ đến miếu thờ Khúc Hạo để tổ chức rước. Ngày 15 là trọng hội. Theo lệ, cứ ba năm một lần, các giáp Đông, Đoài Dương và Bắc lại thay nhau làm chủ tế. Lễ vật gồm có lợn, gà đã làm thịt và xôi, oản, quả các loại. Trong lễ tế, tiết mục đặc biệt nhất là đọc Chúc văn, thường khi đến phần tên “Huý” của các vị Thánh thì chiêng trống nổi lên rầm rộ để không cho người ngoài biết. Sau nghi thức tế lễ, theo sự hướng dẫn của các Hương lão, đoàn rước phân công đi theo trình tự: kỳ lân, sư tử đi trước, hương án, kiệu bát cống, kiệu long đình có tàn che. Kế đến là các vị chức sắc, quan viên, và cuối cùng là dân làng. Đoàn rước tiến bước theo nhịp trống, chiêng vang dội, lộ trình từ đình đến miếu thờ Khúc Hạo tổ chức lễ bái qua đêm, sáng ngày hôm sau mới rước về đình, tổ chức lễ tạ, kết thúc lễ hội. Cũng vào ngày 16, tại miếu thờ Khúc Hạo có tổ chức các trò chơi dân gian như: đấu võ, đấu vật, cờ tướng, chọi gà...thu hút cả những đô vật từ Hải Phòng, võ sĩ từ Thanh Hoá, Nghệ An về dự tạo nên một không khí náo nhiệt từ đình đến miếu. Kỳ lễ hội tháng 7 diễn ra trong một ngày là ngày 23 kỷ niệm ngày mất của người anh hùng Khúc Thừa Dụ. Nghi thức tế lễ do đội tế nam trong thôn Cúc Bồ đảm nhiệm, lễ vật do ba giáp Đông, Đoài Dương và Bắc chịu trách nhiệm sắm sửa gồm: lợn, xôi, hoa quả, trầu rượu...

          Tháng 01 năm 1950, Thực dân Pháp ép dân làng phá dỡ đình, chùa, đền, miếu để xây dựng đồn bốt, nhân dân Cúc Bồ đã khéo léo vừa phá dỡ vừa bí mật chuyển cất dấu một phần kiến trúc và đồ thờ tự. Năm 1989, trùng tu đình Cúc Bồ trên cơ sở kế thừa kiến trúc miếu Cúc Bồ. Và, cũng trong năm này, lễ hội đình Cúc Bồ mới được phục dựng trở lại.

          Năm 2004, Đảng bộ, chính quyền và nhân dân tỉnh Hải Dương đã xây dựng đền thờ Khúc Thừa Dụ. Năm 2009, tổ chức khánh thành và đưa công trình vào khai thác sử dụng, nhân dân lấy ngày mất của Khúc Thừa Dụ (ngày 23 tháng 7 Âm lịch), để tổ chức Lễ hội.

          Hiện nay, đền thờ Khúc Thừa Dụ có khuôn viên rộng, tường bao khép kín, cảnh quan đẹp, kiến trúc hoành tráng, đồng bộ, mặt tiền quay hướng Nam, nhìn ra sông Luộc là nơi lưu thuỷ, còn chính điện cùng các hạng mục khác được bố cục đăng đối trên trục thần đạo theo hướng Bắc Nam là hướng của đế vương.

          Từ ngoài vào là Nghi môn được làm kiểu tứ trụ (Nghi môn ngoại), chất liệu bằng đá xanh, nằm ngay bên cạnh con đường cái quan của làng, trang trí hoa văn và con giống truyền thống. Phía sau nghi môn qua chiếc cầu đá bước tới khoảng sân dành cho các hoạt động vui chơi, còn gọi là sân hội. Trên sân hội, hồ sen được đặt vào vị trí trung tâm và giao thông được phân tuyến. Hai bên là giếng mắt rồng, hai nhà bia dạng phương đình tám mái và mười tượng linh thú cùng vẻ đẹp của hai bức phù điêu ghép bằng các mảng đá lớn với các hoạ tiết được chạm khắc công phu, mô tả quang cảnh nhân dân tụ nghĩa theo tiên chúa Khúc Thừa Dụ giành chính quyền tự chủ và cuộc sống thái bình, an cư lạc nghiệp, tổng hoà thành một không gian kiến trúc mang tính nghệ thuật giới thiệu lịch sử thế kỷ X và giáo dục truyền thống yêu nước.

          Tiếp đến là Nghi môn nội ngăn cách giữa không gian tổ chức hội với không gian của các sự lệ, nghi lễ (sân lễ). Sân khá rộng, hai bên có nhà tả vu, hữu vu. Qua sân lễ là đền chính có kiến trúc kiểu chữ Công gồm 5 gian tiền tế, 3 gian trung từ và 5 gian hậu cung. Toàn bộ ngôi đền được dựng trên nền bệ cao chín bậc có lan can và thềm bó đá xung quanh.

          Với những giá trị tiêu biểu trên, đền thờ Khúc Thừa Dụ đã được Bộ trưởng Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích lịch sử quốc gia theo Quyết định số 2103/QĐ-BVHTTDL ngày 08 tháng 7 năm 2014./.

Đình Lâm

(Theo Hồ sơ tư liệu Cục Di sản văn hóa)