Đình Thanh Sầm, tỉnh Hưng Yên

Đình Thanh Sầm có tổng diện tích 13.664m², chia làm 2 khu vực bảo vệ, khu vực I có diện tích 5.413m², khu vực II có diện tích 8.521m². Hiện tại đền Thanh Sầm có bố cục mặt bằng tổng thể kiểu tiền Nhất hậu Đinh, gồm 05 gian Đại bái, 05 gian Trung từ và 03 gian Hậu cung, các cấu kiện kiến trúc đều được làm bằng gỗ tứ thiết, trang trí trên các mảng chạm mang đậm phong cách mỹ thuật thời Nguyễn, đồng bộ và vững chắc.

Nghi môn nằm liền kề với cổng Tam quan, được làm theo kiểu tứ trụ tạo thành ba cửa ra vào, 02 trụ chính ở giữa được xây cao vượt hẳn lên so với 02 trụ bên. Đỉnh trụ đắp hình phượng tụ vĩ, thân trụ xây vuông. Phía dưới là phần ô lồng đèn trang trí đề tài tứ linh, đắp gờ kẻ nổi thể hiện câu đối chữ Hán, đế trụ làm kiểu quả găng, xây gờ giật cấp, trang trí hoa văn mềm mại. Từ trụ chính ra 02 trụ bên là 02 bức bình phong trang trí hình chữ Thọ. Tiếp đến là 02 cổng phụ được làm theo kiểu chồng diêm, hai tầng tám mái, các mái có kìm mái và đắp ngói ấm, phía ngoài là cột trụ biểu đỉnh, cột trụ đắp đôi nghê chầu về cổng chính.

Qua khoảng sân rộng là đến Đại bái, gồm 05 gian được làm theo kiểu tường hồi bít đốc, lòng nhà kiểu lòng thuyền. Đại bái gồm có 06 bộ vì với 24 cột gỗ, có 12 cột cái và 12 cột quân. Bốn phía xung quanh nền đều được bó vỉa bằng gạch chỉ, cao 0,52m so với sân đình, phía ngoài phủ vữa áo, phần móng được gia cố vững chắc. Hai gian đầu hồi mở 02 cửa sổ tròn trang trí hoa văn chữ Thọ cách điệu để lấy ánh sáng cho bên trong tòa nhà, mặt sau để trống, thông với tòa Trung từ.

Kết cấu mái tòa Đại bái gồm mặt mái, bờ mái và các thành phần trang trí trên mái. Hoành mái có tiết diện vuông, bào trơn, được bố trí theo kiểu thượng tứ hạ ngũ, các rui mái được đặt trên hoành với khoảng cách xấp xỉ chiều rộng của rui, tạo nên mặt bằng đỡ ngói lót. Ngói lợp là loại ngói mũi hài với các viên ngói lợp so le, chồng lên nhau. Đường bờ nóc xây thẳng, trên phủ vữa áo, tạo những đường gờ song song, cuối đường bờ nóc là hai đấu vuông thót đáy. Đường bờ chảy xây giật cấp, để trơn không trang trí hoa văn, cuối đường bờ chảy là hai trụ biểu, đỉnh cột trụ đắp hình phượng lá lật. Phía dưới là phần ô vuông lồng đèn trang trí đề tài từ quý tùng, cúc, trúc, mai, thân trụ xây vuông, đắp gờ kẻ nổi thể hiện câu đối chữ Hán.

Nâng đỡ phần mái tòa Đại bái là các bộ vì và hệ thống cột kê lên chân tảng đá xanh, các bộ vì nóc được làm theo kiểu chồng rường giá chiêng. Kết cấu: trên cùng là một con rường đỡ thượng lương, dạ rường được khoét lõm, cong lên trên hai đầu rường đỡ hoành mái, rường này được kê lên đầu 02 trụ trốn qua 02 đấu vuông nhỏ, tạo thành hình giá chiêng, khoảng không gian giữa giá chiêng để trống, không trang trí hoa văn. Rường tiếp theo, một đầu đỡ hoành mái, một đầu ăn mộng vào thân cột trốn. Con rường dưới cùng đứng trên lưng câu đầu qua hai đấu kê hình hoa sen, một đầu rường đỡ hoành mái đầu kia ăn mộng vào chân trụ, giữa hai con rường dưới được kê bằng đấu sen và không có ván nong. Đỡ vì nóc là câu đầu, ăn mộng vào đầu hai cột cái. Đỡ dưới câu đầu là hai đầu dư được chạm lộng, chạm bong kênh thành hai đầu rồng với các đao mác dài lượn sóng, bay ra phía sau. Các cấu kiện cốn, vì nóc chủ yếu được trang trí vân mây lá lật ở hai đầu và được soi gờ chỉ.

Hệ thống vì nách Đại bái được làm theo 02 dạng: “bán chồng rường” ở 02 gian hồi và dạng “vì cuốn mê” tại các gian còn lại.

Bẩy hiên được bố trí theo lối “tiền bẩy hậu bẩy”, đều sử dụng các bẩy chéo với một đầu ăn mộng xuyên qua cột quân tạo thành nghé bẩy đội vào dạ xà nách, một đầu vươn ra đỡ tầu mái. Lưng bẩy đỡ một ván dong có khoét ổ đỡ hoành. Ván dong này cũng được chạm khắc cầu kỳ các đồ án kỷ hà, lá lật.

Ở gian giữa tòa Đại bái, dưới xà hạ, bên trong treo bức cuốn thư kích thước lớn, xung quanh chạm khắc hoa văn phong phú, chủ đề mai điểu, diềm lá hình hoa dây với các bông mai mãn khai và chim muông. Phía dưới treo bức cửa võng chạm thủng đề tài cửu long tranh châu, hai bên cột cái treo câu đối ca ngợi công lao to lớn của các vị Thành hoàng.

Trung từ nằm phía sau tòa Đại bái. Phần móng được gia cố vững chắc, bó vỉa bằng gạch chỉ, phía ngoài phủ vữa áo, lát gạch vuông mạch chữ Công. Trung từ gồm có 06 bộ vì, các cột đều đứng trên chân tảng bằng đá xanh. Nâng đỡ phần mái là bộ vì nóc cùng hệ thống cột được làm theo kiểu thượng thu hạ thách. Hệ thống các bộ vì nóc được làm theo kiều vì kèo trụ trốn. Hệ thống các bộ vì hiên được làm theo kiểu cốn mê, trên trang trí đề tài tứ linh tứ quý. Bẩy hiên sử dụng các bẩy chéo, một đầu ăn mộng xuyên qua cột hiên tạo thành nghé bẩy đội vào dạ xà nách, một đầu vươn ra đỡ tàu mái, lưng bẩy đỡ một ván dong có khoét ổ đỡ hoành. Ván dong này cũng được chạm khắc cầu kỳ. Các đồ án như kỷ hà lá lật, cả thân bẩy được chạm khắc trang trí rồng lá hóa rồng, mặt ngoài bảy khắc chữ Thọ.

Trung từ lợp ngói mũi hài, hoành mái có tiết diện vuông bào trơn. Đường bờ nóc xây thẳng, trên phủ vữa áo, tạo những đường chạy song song, cuối đường bờ nóc là hai đấu vuông thót đáy.

Gian giữa tòa Trung từ là nơi đăt ban thờ Thành hoàng. Phía trên ban thờ treo bức đại tự để bốn chữ Hán ca ngợi công lao của Thành hoàng. Phía dưới là cửa võng sơn son thếp vàng, chạm khắc đề tài trúc hóa long. Phía dưới là nhang án gỗ được chia thành nhiều phần trang trí khác nhau.

Hậu cung đình Thanh Sầm gồm hai 02 gian nằm phía sau tòa Trung từ, được làm theo kiểu tường hồi bít đốc, các cấu kiện và thành phần kiến trúc đều làm bằng gỗ. Trung tâm Hậu cung là nơi đặt ban thờ hai vị Thành hoàng, trên ban thờ bài trí ngai, bài vị hai vị Thành hoàng và một số đồ thờ tự.

Mái Hậu cung lợp ngói mũi hài, đường bờ nóc xây thẳng, trên phủ vữa áo, tạo những đường mờ, gờ chạy song song, đầu bờ nóc có đấu nắm cơm. Các bộ vì nóc đều được tạo tác theo 02 dạng: dạng vì chồng rường ở gian giữa và dạng vì kèo tại 02 gian trong cùng giáp tường hồi. Hệ thống các bộ vì nách Hậu cung được tạo theo kiểu bán chồng rường. Các con rường được tạo tác to khỏe, một đầu ăn mộng vào thân cột, đầu kia khoét ổ đỡ hoành mái. Con rường dưới cùng là rường cụt, đặt xuống xà nách qua hai đấu kê khoảng trống giữa trụ trốn và cột cái không có nong ván.

Ngoài những giá trị về mặt kiến trúc nghệ thuật, đình Thanh Sầm còn lưu giữ được nhiều hiện vật tiêu biểu có giá trị như sắc phong, kiệu rước, thần tích, đại tự câu đối là nguồn tư liệu quý đóng góp không nhỏ trong việc nghiên cứu, nhìn nhận, tìm hiểu và đánh giá giá trị của ngôi đình.

Lễ hội truyền thống đình làng Thanh Sầm được tổ chức từ ngày 13 đến ngày 15 tháng Hai Âm lịch hằng năm, chính hội là ngày 15, có tổ chức tế lễ và rước kiệu.

Đình Thanh Sầm được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng là di tích quốc gia tại Quyết định số 887/QĐ-BVHTTDL ngày 15/4/2022./.

Tuyết Chinh

(Theo hồ sơ tư liệu Cục Di sản văn hóa)