Lăng Nguyễn Ngọc Trì, tỉnh Bắc Ninh

Sự nghiệp chính trị của Cụ nổi bật nhất là vai trò của một võ tướng có huân nghiệp, từng xông pha nhiều trận, gắn với giai đoạn Thanh Đô Vương Trịnh Tráng cầm quyền (1623 - 1657). Trong giai đoạn Trịnh Tráng nắm quyền, việc chinh chiến diễn ra theo hai khuynh hướng: thứ nhất, quân Trịnh với danh nghĩa phù Lê đánh nhau với lực lượng nhà Mạc; thứ hai, quân Trịnh tiến đánh vào phía Nam. Tuy nhiên, bốn lần Nam tiến dưới thời Trịnh Tráng diễn ra từ năm 1633 về sau, khi đó Nguyễn Ngọc Trì tuổi đã cao nên chắc chắn không tham gia. Như vậy, huân nghiệp của Ông đều gắn với việc giúp quân đội họ Trịnh đánh dẹp họ Mạc. Xét ở phạm vi quốc gia, với tư cách là một chiến tướng, Nguyễn Ngọc Trì đã có nhiều đóng góp giúp Chính quyền Lê - Trịnh đánh bại nhà Mạc, lập lại ổn định tại Bắc Hà. Do có công lao lớn đối với chính quyền Lê - Trịnh nên theo điển chế đương thời, cha cụ được phong tặng là Phù Nghĩa hầu, mẹ cụ được sắc tặng là Phù Nghĩa Chánh phu nhân.

Nguyễn Ngọc Trì từng có thời gian sinh sống tại làng Phú Mẫn, xã Nội Trà, huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh (nay là thôn Phú Mẫn, thị trấn Chờ, huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh). Hiện có một nhánh dòng họ Nguyễn là hậu duệ của Cụ đang sinh sống tại đây, đó chính là dòng họ Nguyễn Như. Sau khi Cụ mất, khu lăng mộ của Cụ đã được xây dựng ngay tại làng Phú Mẫn để làm nơi tưởng niệm và thờ tự. Tại đây còn bảo lưu được nhiều tài liệu, hiện vật quý như: chó đá, voi đá, nghê đá, tượng hầu bằng đá… đều là những tác phẩm nghệ thuật đặc sắc có niên đại thời Lê Trung Hưng.

Lăng Nguyễn Ngọc Trì được xây dựng vào thế kỷ XVII, trải qua thời gian, qua nhiều lần tu sửa, hiện nay Lăng gồm các công trình: Nghi môn, phía sau là khoảng sân rộng, chếch về phía bên phải là khu lăng.

Nghi môn: Cửa giữa được tạo bởi hai cột đồng trụ xây bằng gạch kiểu lồng đèn. Đỉnh trụ đắp đôi nghê, mặt hướng ra ngoài, tiếp đến là các ô lồng đèn hình chữ nhật, trang trí chữ Thọ tròn. Thân trụ đắp gờ, kẻ chỉ nổi, lòng đắp câu đối chữ Hán, đế trụ thắt cổ bồng. Nối liền hai bên trụ là khoảng tường nhỏ, tiếp đến là hai cửa Tả, Hữu có kiến trúc dạng trụ, cuốn vòm ở giữa lối đi. Phía trên có mái kiểu "chồng diêm 2 tầng 4 mái", đắp giả ngói ống, đầu đao trang trí vân mây hoá rồng. Hiện hai cửa Tả, Hữu xây gạch bịt kín lối ra vào.

Sân: Qua Nghi môn là đến khoảng sân khá rộng, toàn bộ mặt sân được đổ bê tông bằng phẳng. Trong khuôn viên sân có trồng một số cây ăn quả như xoài, mít, sấu... tạo bóng mát cho di tích.

Lăng: Khu lăng được xây dựng trên cấp nền cao hơn mặt sân 0,5m, có kích thước: chiều dài 11,6m; chiều rộng 8m. Bao quanh lăng là hệ thống tường hoa con tiện xây gạch trát vữa cao khoảng 1m.

Tại đây, hệ thống tượng và các hiện vật được bài trí một cách chỉnh thể - thẳng hàng, đăng đối theo từng cặp qua đường linh đạo thể hiện tinh thần trang nghiêm đối với chủ nhân (chó đá, voi đá, tượng hầu, nghê đá, hương án..). Đây đều là những tác phẩm nghệ thuật điêu khắc độc đáo có giá trị của thời Lê (TK XVII)... là minh chứng về quy mô và sự tồn tại của Lăng Quận công Nguyễn Ngọc Trì trong lịch sử. Nghệ thuật tượng tại Lăng Nguyễn Ngọc Trì được thể hiện bằng một diện mạo đặc thù, tiêu biểu của dòng nghệ thuật tạo hình tượng tròn bằng đá xanh nguyên khối có tính bền vững, gắn với không gian kiến trúc tưởng niệm ngoài trời. Hệ thống hiện vật tại Lăng được bài trí một cách chỉnh thể, thẳng hàng, đăng đối theo từng cặp qua đường linh đạo. Về mặt nghệ thuật điêu khắc, những tượng bằng đá còn lưu giữ tại địa điểm lăng mộ của Nguyễn Ngọc Trì được thể hiện theo lối tả thực và đều là những hiện vật độc đáo cả về kích cỡ và nghệ thuật tạo hình, chạm khắc. Tượng người và tượng thú được thể hiện một cách khá đồng nhất với vẻ cung kính, trang nghiêm. Do tạo dáng khéo léo mà các tượng đá ở đây có sắc thái sống động, rõ nét, xu hướng tượng ở đây gần với hiện thực. Có thể nói, các hiện vật chất liệu đá còn bảo lưu tại di tích là sản phẩm đỉnh cao của nghệ thuật điêu khắc tượng tròn thời Lê Trung Hưng, thể hiện sự độc đáo trong nghệ thuật kiến trúc lăng mộ nói chung và nghệ thuật tượng lăng mộ Quận công, quan tướng thế kỷ XVII - XVIII ở đồng bằng Bắc Bộ nói riêng. Đây là những tài sản vật chất quý giá vừa chứa đựng ý nghĩa nội dung lịch sử, vừa có ý nghĩa nghệ thuật sâu sắc.

Với những giá trị tiêu biểu trên, Lăng Nguyễn Ngọc Trì, tỉnh Bắc Ninh đã được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia theo Quyết định số 3542/QĐ-BVHTTDL ngày 20 tháng 11 năm 2024./.

                                        Khánh Chi

 (Theo hồ sơ tư liệu Cục Di sản văn hóa)