Nhà tù Hỏa Lò

N

          Nhà tù Hỏa Lò là nhà tù lớn do Thực dân Pháp xây dựng từ cuối thế kỷ XIX để giam cầm các chiến sĩ yêu nước và cách mạng Việt Nam. Hỏa Lò ban đầu được xây dựng theo bản vẽ thiết kế, do Phó Toàn quyền Pháp duyệt ngày 03/6/1896, gồm các hạng mục công trình sau “Một nhà dùng cho việc canh gác, hai nhà dùng làm bệnh xá, một nhà dùng làm nhà thương bố thí, hai nhà dùng để giam bị can, một nhà dùng để làm phân xưởng, năm nhà dùng để giam từ nhân” (theo sách “Đấu tranh của chiến sĩ yêu nước và cách mạng tại nhà tù Hỏa Lò”, NXB Chính trị Quốc gia – HN 1994).

          Bao quanh nhà tù là bức tường xây kiên cố bằng gạch cao 04m, dày 0,5m, có mái che, trên cắm mảnh chai và chăng dây kẽm gai. Xung quanh tường bao (về phía trong) để một lối đi vòng quanh trại, rộng 1,2 m. Bốn góc có 04 tháp canh, có khả năng quan sát toàn bộ phía trong và xinh quan phía ngoài nhà tù.

          Nhà tù Hỏa Lò chưa được xây dựng hoàn thiện đã phải đưa vào sử dụng. Do vậy vào những năm sau đó, nhà tù thường xuyên cải tạo, sửa chữa, bổ sung thêm diện tích phòng giam, tăng cường bố phòng, chống vượt ngục, nhất là ở khu xà lim. Năm 1912, sửa chữa nhà kho thành nơi giam tù nhân là thợ mỏ. Năm 1917, làm lại các công trình vệ sinh và hố lọc. Năm 1929 đến 1931 là những năm sửa chữa lớn, có nhiều biến cố lớn về chính trị ở nước ta. Năm 1945, bức tường bao quanh phía ngoài nhà tù ở mặt phố Hỏa Lò được xây cao thêm 1,5m, ba phía còn lại xây cao thêm 02m.

          Về cơ bản, nhà tù Hỏa Lò trong thời gian kháng chiến chống Pháp vẫn được chia làm hai khu (khu trong và khu ngoài). Khu ngoài được sửa sang đôi chút, gồm có: phòng bàn giấy của Giám ngục, phòng Lục sự, bàn giấy nơi gửi đơn, giấy tờ của tù nhân, phòng Luật sư để gặp tù nhân khi ra tòa, phòng Thường trực, phòng tiếp nhận vật phẩm tiếp tế cho tù nhân, hai phòng giam người Hoa, phòng giam tù nhân nữ, phòng giam người Pháp trên gác, phòng giam nữ lấy chồng Tây, phòng Y tế, Trạm xá, nhà kho, xưởng thợ (mộc, sắt, nề), nhà bếp, phòng nhân viên trên gác, nơi để máy chém và sân được trồng nho. Khu trong gồm có các trại I, J, K, L, M, O, P, xà lim tử hình, xà lim hai, trị biệt giam. Bao bộc nhà tù vẫn là tường xây bằng đá hộc, dày, kiên cố và hệ thống tháp canh, đèn chiếu sáng, có lính canh phòng suốt đêm.

          Ngày 10/10/1954, nhà tù được giao cho Ủy ban quân quản Hà Nội và thuộc quyền quản lý của công an Thành phố Hà Nội. Từ đó đến nay trại được đổi tên là “Trại tạm giam phạm nhân Hà Nội”. Trại có nhiều sửa chữa nhỏ, theo yêu cầu của từng thời kỳ như: xây thêm các dãy nhà làm việc cho quản gác trong khu sân trong. Sửa chữa các phòng giam ở gác nhà số 2 và 3 để làm việc. Đầu năm 1971 trở đi có sửa chữa, ngăn một số phòng giam để giam giữ phi công Mỹ. Đầu năm 1979, sửa chữa thêm để giam tù binh Trung Quốc.

          Trong cuộc đấu tranh không cân sức giữa một bên là Thực dân Pháp đầy quyền lực, phương tiện hiện đại, một bên là những người không một tấc sắt trong tay, lại bị gông cùm, đánh đập, nhưng với lòng quả cảm, tinh thần yêu nước, họ đã tự tổ chức những cuộc đấu tranh không biết mệt mỏi, buộc địch phải run sợ và nhượng bộ. Quyết liệt hơn vẫn là các cuộc đấu tranh của các chiến sĩ cộng sản và những người yêu nước, bằng dũng khí, lý lẽ sắc bén, tại nhiều phiên tòa xét xử, họ đã trở thành những người kết tội sự tàn bạo của chủ nghĩa đế quốc thực dân. Trong cuộc chiến đấu đó, họ vẫn giữ vững niềm tin vào chính nghĩa, vào sự thành công của cuộc cách mạng. Đó là những tấm gương của các đồng chí: Nguyễn Đức Cảnh, Nguyễn Hoàng Tôn, Hoàng Văn Thụ … đã hi sinh vì sự độc lập tự do của Tổ quốc. Bên cạnh đó còn có cả một đội ngũ chiến sĩ cách mạng đông đảo, không chịu khất phục, biến đau thương thành hành động cách mạng, lợi dụng những ngày tháng ở tù để hội họp và học tập lý luận cách mạng chính trị, văn hóa để nâng cao trình độ kiến thức, hi vọng khi thoát khỏi nhà tù họ sẽ là người hoạt động có hiệu quả hơn, để đóng góp thật nhiều cho cách mạng. Vì vậy ở nhà tù Hỏa Lò, vượt ngục cũng là mục tiêu quan trọng của các chiến sĩ yêu nước và cách mạng.

          Nhà tù Hỏa Lò chật ních những chiến sĩ cộng sản và quần chúng yêu nuớc. (tính từ cuối năm 1930 đến đầu năm 1931), Thực dân Pháp đã bắt giam 1.800 tù nhân, trong đó có 1.000 tù cộng sản... Số tù nhân cộng sản hồi đó có các đồng chí: Tống Văn Trân, Nguyên Hới, Nguyễn Đức Cảnh, Ngô Gia Tự, Hạ Bá Cang (Hoàng Quốc Việt), Lương Khánh Thiện, Nguyễn Lương Bằng, Đặng Xuân Khu (Trường Chinh), Nguyễn Khắc Xứng (Lê Thanh Nghị), Lê Duẩn, Nguyễn Phủ Doãn ... những đồng chí này là cán bộ của Đảng, nên khi vào tù đã nghĩ ngay đến việc thành lập Chi bộ trong nhà tù. Khoảng cuối nǎm 1931 đầu năm 1932, Chi bộ được thành lập do đồng chí Hạ Bá Cang làm Bí thư. Chi bộ nhà tù gồm những người trung kiên nhất. Đầu năm 1932, ra số báo “Lao tù đỏ” để giáo dục, nâng cao trình do chính trị, tư tưởng, trao đổi kinh nghiệm và phương pháp vận động quần chúng ... Ngày 04/01/1932, báo "Lao tù đỏ" đổi thành "Lao tù tạp chí", mở rộng nội dung và đối tượng ra báo hàng tuần.

          Năm 1953, là thời điểm Nhà tù có số lượng tù nhân đông nhất, gần 2.000 người. Chúng để tù nhân bị bỏ đói hay ăn cơm gạo hẩm, cá ươn thiu, cho tù thường phạm tội trộm cướp giam chung với tù chính trị để dùng bọn này đàn áp các chiến sĩ cách mạng. Độc ác nhất là chúng dùng các ngục tối, ẩm ướt, hôi thối, không có ánh sáng, kết hợp với tử hình ngày càng tăng bằng máy chém, hòng làm nhụt ý chí cách mạng trong các tù nhân.

          “Ngoài việc lãnh đạo anh chị em đấu tranh, Chi bộ nhà tù còn tổ chức huấn luyện, bồi dưỡng cho tất cả người tù, chủ yếu là tù chính trị về chủ nghĩa Mác – Lênin, đường lối cách mạng Việt Nam, về văn hóa phổ thông

          Các Chi bộ nhà tù còn ra báo chí mật bằng cách viết tay để phục vụ kịp thời việc nghiên cứu học tập và đấu tranh chống tư tưởng ở Hỏa Lò. Hai tờ báo “Đuốc đưa đường” và “Con đường chính” đã giúp anh chị em nâng cao lập trường quan điểm của giai cấp công nhân. Đấu tranh chống lại đường lối sai lầm của Việt Nam Quốc dân Đảng.

          Cuộc đấu tranh trong nhà tù còn diễn ra quyết liệt trên mặt trận tư tưởng nhằm chống lại khuynh hướng chính trị sai lầm của giai cấp tư sản và tiểu tư sản. Ở nhà tù Hỏa Lò, các đồng chí đã phê phán mạnh mẽ những quan điểm của Việt Nam Quốc dân Đảng, vạch rõ những sai lầm về chính trị, tổ chức và phương pháp hoạt động của họ.

          Cũng qua những cuộc đấu tranh này, trình độ hiểu biết về lý luận, về đường lối cách mạng Việt Nam của các đồng chí ta được nâng cao. Do đó sự thống nhất về tư tưởng hành động trong Đảng được tăng cường và có cơ sở vững chắc” (Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, trang 179-182).

          Nhà tù Hỏa Lò hiện nay, tuy không được bảo vệ nguyên vẹn như thời khởi dựng, những với các hạng mục công trình còn lại sẽ mãi mãi là một “nhân chứng” quý giá đáng được trân trọng, bảo vệ, gìn giữ.

           Với những giá trị tiêu biểu trên, Nhà tù Hỏa Lò được Bộ trưởng Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích lịch sử quốc gia theo Quyết định số  1543 QĐ/VH ngày 18 tháng 6 năm 1997./.

Đình Lâm

(Theo Hồ sơ tư liệu Cục Di sản văn hóa)